Artykuły

Jednym z elementów pozwalających osobom mającym problem ze wzrokiem na ogólne zapoznanie się z miejscem, w którym nigdy wcześniej nie były, są plany tyflograficzne.

Tyflografika to graficzne odwzorowanie i przedstawienie rzeczywistości przy zastosowaniu skali i proporcji, w sposób dostępny dotykowo. Jest to rozwiązanie, które pozwala osobom niewidomym poznać i zrozumieć zależności pomiędzy poszczególnymi elementami, a także odwzorować rzeczywistość.

Plany tyflograficzne to wypukłe mapy dotykowe, które pomagają osobom niewidomym i słabowidzącym orientować się w przestrzeni. Umożliwiają im zapoznanie się z układem pomieszczeń, budynków, ulic i ich najbliższego otoczenia za pomocą zmysłu dotyku.

Ocena ich użyteczności zależy od wielu czynników, takich jak: jakość wykonania, wykorzystany materiał, czytelność, szczegółowość oraz właściwe umiejscowienie w przestrzeni.

Kluczowe elementy oceny planów tyflograficznych

• Jakość wykonania i użyte materiały
  Plany powinny być wykonane z trwałych, wypukłych materiałów umożliwiających precyzyjny dotyk pozwalający na rozróżnianie elementów graficznych.
  Mogą być wykonane z różnych materiałów, takich jak druk wypukły na papierze wręczany osobie niewidomej przy wejściu, trwalszy plan z wykorzystaniem technologii termoformowania próżniowego lub pleksiglasu. Mapa może być także wydrukowana w drukarce 3D, odlana z żywicy lub wykonana z metalu. Wybór materiału zależy od budżetu przeznaczonego na ten cel oraz od miejsca, w którym plan ma się znajdować, a także od jego narażenia na czynniki atmosferyczne, takie jak wysokie i niskie temperatury, deszcz czy śnieg.
• Czytelność i zrozumiałość
  Elementy planu, takie jak drzwi, ściany, korytarze, klatki schodowe, powinny być wyraźnie zaznaczone i różnić się od siebie wykorzystaną fakturą lub oznaczeniem brajlowskim.
• Umiejscowienie w przestrzeni
  Plan powinien znajdować się w miejscu widocznym, łatwo dostępnym i logicznym pod względem ruchu pieszych. Najczęściej umieszcza się go przy wejściu do budynku lub obok ważnych punktów, z których korzystają osoby przebywające w obiekcie. Odzwierciedla on przestrzeń danej kondygnacji lub wybrany jej fragment.
• Kompletność informacji
  Plan powinien zawierać legendę wyjaśniającą użyte oznaczenia i faktury oraz informacje o skali. Powinien uwzględniać najważniejsze elementy określonej przestrzeni, aby nadmiar punktów i oznaczeń nie powodował chaosu informacyjnego.
  Mapa dotykowa powinna być czytelna także dla osób słabowidzących i pozostałych użytkowników, dzięki zastosowaniu odpowiednich kontrastów kolorystycznych oraz właściwego rodzaju i wielkości czcionki.
  Dobrze wykonany plan powinien uwzględniać zasady projektowania uniwersalnego i być spójny z komunikacją wizualną miejsca, w którym się znajduje, tak aby mógł funkcjonować również jako plan dla osób widzących.

Gdzie należy umieszczać plany tyflograficzne?

Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami nakłada na podmioty publiczne obowiązek zapewnienia informacji o rozkładzie pomieszczeń w budynku w sposób wizualny i dotykowy lub głosowy.

Jedną z opcji realizacji tego obowiązku jest instalowanie w miejscach użyteczności publicznej planów tyflograficznych. Najczęściej można je spotkać na dworcach kolejowych, w urzędach, na uczelniach wyższych, a także w muzeach i miejscach świadczących usługi z zakresu kultury.

Istotne jest racjonalne podejście — plany tyflograficzne powinny być instalowane w większych przestrzeniach o skomplikowanym układzie komunikacyjnym, wszędzie tam, gdzie można się pogubić. Natomiast umieszczanie mapy dotykowej w budynku składającym się z korytarza i pięciu drzwi do pomieszczeń nie ma sensu, ponieważ miejsce to jest na tyle małe i czytelne, że osobie niewidomej więcej czasu zajmie zapoznanie się z planem niż samodzielne odnalezienie drogi.

Jak przebiega proces zapoznawania się z planem tyflograficznym?

Percepcja dotykowa odbywa się zupełnie inaczej niż wzrokowa. Podstawowa różnica dotyczy czasu — u osób widzących zaznajomienie się z obrazem trwa kilka sekund: najpierw poznają one cały obraz, jego ogólny zarys, a następnie przyglądają się szczegółom.

Z kolei osoba mająca problem ze wzrokiem potrzebuje kilku lub kilkunastu minut, aby zrozumieć plan, zapamiętać go dotykowo, wyobrazić sobie przedstawioną przestrzeń i odnaleźć się w niej.

Osoba niewidoma mająca doświadczenie w czytaniu planów dotykowych najprawdopodobniej na początku obejmie dotykiem cały format, a następnie będzie szukała w górnej części opisu w alfabecie Braille’a, aby dowiedzieć się, z czym ma do czynienia.
Po przeczytaniu nazwy zapozna się z legendą, aby ustalić, czego powinna szukać na planie i co oznacza każda z zastosowanych faktur.

Dopiero po wykonaniu tych kroków zacznie analizować sam plan, zwracając szczególną uwagę na punkt opisany jako „tu jesteś”. Następnie zidentyfikuje pozostałe elementy, które doprowadzą ją do punktu docelowego, a ostatnim etapem będzie wyznaczenie trasy, którą ma do pokonania.

Wielkość i zasady instalowania planów tyflograficznych

Wielkość planu powinna być ograniczona do zasięgu rąk przeciętnego człowieka, tak aby można go było objąć dotykiem. W przypadku bardzo rozległych przestrzeni, np. kampusu uniwersyteckiego, jeden plan nie wystarczy, gdyż musiałby mieć kilka metrów kwadratowych.

Zasady ogólne instalowania planów tyflograficznych:

• Plan nie powinien mieć więcej niż 60 cm wysokości/głębokości i 80 cm szerokości, aby można było objąć go dotykiem i zapoznać się z nim w całości.

• Powinien być nachylony pod kątem 20–30 stopni względem poziomu.

• Powinien być umieszczony w sposób umożliwiający podjazd i zapoznanie się z nim osobie poruszającej się na wózku — dolna krawędź nie powinna znajdować się wyżej niż 90 cm od podłoża.

Osoby mające problem ze wzrokiem powinny mieć możliwość zapoznania się z planem przed rozpoczęciem poruszania się po obiekcie. Plany tyflograficzne powinny być uzupełnieniem innych form komunikacji, takich jak tabliczki z informacjami w alfabecie Braille’a czy oznaczenia głosowe.

Są one cennym narzędziem wpływającym na niezależność osób niewidomych i słabowidzących, pod warunkiem że zostały zaprojektowane w przemyślany sposób, starannie wykonane i umieszczone w odpowiednim miejscu.

Karolina Rzepa

Testerka dostępności cyfrowej. Kształciła się w ośrodku dla osób słabo widzących i niewidomych w Bydgoszczy, a później studiowała w Gdyni na kierunku technik masażysta oraz pedagogikę.
Zdobywała doświadczenie zawodowe w klubie fitness. Aktywnie uprawia sport, reprezentując klub „Łuczniczka” w Bydgoszczy, grając w bowling i kręgle.
Brała udział w imprezach sportowych w Polsce i za granicą. Sport daje jej odwagę i motywuje do stawiania nowych celów.
W wolnym czasie czyta, spaceruje z psem i jeździ na rowerze.